O melanoma é o tipo de cancro de pel máis coñecido, pero non o máis frecuente. Os carcinomas basocelulares e epidermoides, que adoitan aparecer en zonas expostas ao sol de forma crónica, son os máis comúns. Mentres que o basocelular se manifesta como unha lesión brillante ou ferida que non cura, o epidermoide preséntase como unha lesión escamosa. O melanoma, aínda que menos frecuente, é potencialmente máis agresivo e pode xurdir sobre pel sa ou un lunar, caracterizándose por cambios no seu tamaño, forma ou cor. Afortunadamente, o prognóstico de todos eles mellora significativamente co diagnóstico temperán.
O aumento da incidencia do cancro de pel débese a varios factores. O envellecemento da poboación implica unha maior exposición acumulada á radiación ultravioleta. Ademais, os hábitos de exposición solar cambiaron, e as queimaduras solares sufridas na infancia e adolescencia teñen un impacto considerable no risco futuro. A maior concienciación social e a mellora na capacidade de detección por parte dos profesionais sanitarios tamén contribúen a diagnosticar máis casos en fases temperás, o que representa unha boa noticia dende o punto de vista asistencial.
En Pontevedra, o cancro cutáneo non melanoma é máis frecuente que o melanoma, afectando maioritariamente a pacientes de idade avanzada debido á exposición solar crónica.
Un erro común é asociar a fotoprotección unicamente á praia ou aos días calorosos. A radiación ultravioleta pode ser intensa incluso en días nubrados e durante actividades cotiás ao aire libre. Moitas persoas non adoptan medidas de protección adecuadas nas horas de máxima radiación, non reaplican o protector solar ou confían unicamente nel, esquecendo outras medidas como buscar a sombra, usar roupa axeitada, sombreiro ou gafas de sol. O efecto acumulativo da radiación solar ao longo dos anos é un factor clave no risco de desenvolver carcinomas cutáneos. No caso do melanoma, as exposicións solares intensas e intermitentes, así como as queimaduras na infancia e adolescencia, son especialmente relevantes.
As queimaduras solares na infancia e adolescencia deixan unha pegada duradeira. A radiación ultravioleta causa danos no ADN celular que se acumulan co tempo, aumentando o risco de cancro de pel na idade adulta. A relación entre as queimaduras solares temperás e o melanoma está especialmente ben establecida, polo que a fotoprotección en nenos e adolescentes é unha medida preventiva crucial.
A poboación está máis concienciada sobre a fotoprotección, pero aínda hai descoñecemento sobre o seu uso correcto. É frecuente aplicar protectores solares en cantidades insuficientes, non os reaplicar ou usalos como única medida. A necesidade de protección depende da radiación ultravioleta (UV), non da temperatura. A OMS recomenda medidas cando o índice UV é igual ou superior a 3, algo habitual en Galicia. A aplicación UV-Derma da Academia Española de Dermatoloxía e Venereoloxía ofrece información en tempo real sobre o nivel de radiación UV e recomendacións personalizadas.
O factor de protección solar (SPF) mide a protección fronte á radiación UVB, responsable das queimaduras. Un SPF 50, por exemplo, permite á pel recibir 50 veces máis radiación UVB antes de queimarse, sempre que se aplique correctamente. É crucial que o fotoprotector ofreza tamén protección fronte á radiación UVA, que contribúe ao envellecemento e ao cancro de pel. Recoméndanse fotoprotectores de amplo espectro. Para a cara e o pescozo, a 'regra dos dous dedos' (dúas liñas de produto nos dedos índice e corazón) é unha guía. Para o corpo, un adulto necesita aproximadamente 30 ml de produto.
Existe unha predisposición xenética ao cancro de pel. Antecedentes familiares de melanoma, síndromes xenéticos ou características físicas como pel clara, ollos claros ou dificultade para broncearse aumentan o risco. As persoas con moitos lunares, especialmente atípicos, tamén teñen maior risco. As pecas son un marcador de sensibilidade á radiación UV. Non obstante, a maioría das persoas con lunares non desenvolven melanoma. É importante coñecer os propios factores de risco, realizar autoexploracións e consultar ante calquera cambio sospeitoso.
Os cancros cutáneos non melanoma adoitan aparecer en persoas maiores en zonas expostas ao sol (cara, orellas, mans). Hai que consultar ante unha lesión nova que persiste, crece, sangra ou ten costras. O melanoma preocúpanos polos cambios rápidos ou chamativos en lunares (varias cores, bordes irregulares). Aínda que algúns cambios son naturais, os cambios asimétricos ou irregulares son motivo de consulta. A maioría das lesións que preocupan non son cancro, pero ante a dúbida, a valoración profesional é esencial.
No Área Sanitaria de Pontevedra-Salnés reforzouse a atención a pacientes con cancro de pel mediante teledermatoloxía, vías rápidas de melanoma e consultas de alta resolución, con demoras moi reducidas para valoración presencial. Colaboran con Atención Primaria e contan con unidades especializadas para casos complexos.
Con motivo do Día Mundial da Prevención do Cancro de Pel, a mensaxe é de prevención e tranquilidade. Unha parte importante dos cancros de pel pode previrse con bos hábitos de fotoprotección, e cando se diagnostican cedo, as posibilidades de curación son moi altas. O cancro de pel prevénse, detéctase e trátase con éxito, grazas a profesionais e circuítos asistenciais preparados.
“"É un erro pensar que en Galicia o sol fai menos dano. Aínda que as condicións climáticas sexan diferentes, a radiación ultravioleta segue estando presente e os seus efectos son acumulativos. Moitas persoas baixan a garda en días nubrados ou ao aire libre, cando tamén se produce exposición solar."
“"O chamado 'callo solar' non existe. O bronceado non fortalece a pel nin a protexe fronte ao dano futuro; ao contrario, é unha resposta defensiva do organismo que indica que xa se produciu dano cutáneo."
“"Tampouco é certo que as persoas con pel morena non teñan risco. Aínda que teñen unha maior protección natural fronte á radiación ultravioleta, ninguén é inmune ao cancro de pel."
“"É certo que a radiación ultravioleta participa na síntese da vitamina D, pero isto non xustifica exposicións prolongadas nin queimaduras solares. A cantidade de exposición necesaria para manter niveis adecuados é moi inferior á que habitualmente se asocia ao bronceado. Non debemos elixir entre vitamina D e fotoprotección: ambas son perfectamente compatibles."
