A sede da Fundación Juana de Vega acolleu a presentación dos avances do Grupo Operativo Oliveiras de Galicia, que traballou durante tres anos na investigación aplicada para facilitar a transferencia ao sector produtivo de once variedades autóctonas de oliveira. O principal obxectivo foi superar o obstáculo da produción de planta en cantidade suficiente.
Ao evento acudiron representantes do consorcio, integrado pola Fundación Juana de Vega, a Misión Biolóxica de Galicia (MBG-CSIC), as empresas Ouro de Quiroga e Olivar Concordia, Cultigar e a Axencia Galega da Calidade Alimentaria (AGACAL), xunto a profesionais do sector hortícola.
Entre 2023 e 2026, o proxecto centrouse na multiplicación de once variedades autóctonas —Brava Gallega, Brétema, Carapucho, Carmeliña, Folgueira, Hedreira, Mansa Gallega, Maruxiña, Susiña, Xoana e Santiagueira— mediante dúas vías: a reprodución por estaca clásica (MBG-CSIC) e a micropropagación in vitro (Cultigar).
Os resultados demostran que a capacidade de multiplicación depende da variedade e da época de recollida. Na reprodución por estaca, o enraizamento medio variou do 19% en inverno-primavera ao 61% en verán-outono, mentres que a supervivencia aumentou do 51% ao 73%. Variedades como Carapucho, Susiña e Brétema acadaron altas taxas de enraizamento no verán-outono, mentres que outras como Santiagueira e Xoana mostraron maior dificultade.
En paralelo, desenvolvéronse protocolos de micropropagación in vitro para as once variedades. Variedades como Carapucho, Susiña, Mansa Gallega, Brava Gallega e Santiagueira acadaron unha media de 2,5 brotes por explanto, mentres que outras se situaron arredor dos 2 brotes. Un dato relevante é que o 90-100% das variedades propagadas in vitro alcanzaron enraizamento e supervivencia en invernadoiro.
Ambas as técnicas, estaca clásica e in vitro, demostráronse complementarias, permitindo deseñar estratexias específicas para cada variedade. Próximamente, transferirase un protocolo técnico para a multiplicación por estaca, publicado na revista científica Plants, e realizarase o escalado industrial de ambas as metodoloxías, co obxectivo de ter máis planta dispoñible nos próximos dous anos.
O proxecto tamén incluíu a fase de experimentación en campo, trasladando as plantas a parcelas en Pontevedra (sede da MBG) e na Pobra do Brollón (Lugo), con diferentes condicións ambientais. Comparáronse tamén con exemplares en plantacións consolidadas en Valga (Pontevedra) e Quiroga (Ribeira Sacra), coa participación directa de produtores para avaliar as plantas en condicións reais.
Alfonso Ribas, director de Investigación e Innovación da Fundación Juana de Vega, destacou que os avances supoñen un salto tecnolóxico para a obtención de plantas enraizadas, coa finalidade de recuperar produtivamente un cultivo adaptado a Galicia e crear novas oportunidades e cadeas de valor arredor do patrimonio xenético propio.
A investigación continuará máis aló do remate do Grupo Operativo para estudar o futuro produtivo das variedades e o desenvolvemento dunha DOP de aceite de Galicia. Carmen Martínez, investigadora da Misión Biolóxica de Galicia, sinalou que a publicación en Plants achega valor científico e engadido ás variedades, abrindo portas a futuras denominacións de orixe e cuestións legais.
A combinación de conservación, investigación aplicada, experimentación en campo e participación de produtores fomenta a diversificación agraria, a recuperación de terras e a creación dunha cadea de valor diferenciada. A experiencia do grupo serve de modelo transferible a outras rexións que buscan recuperar variedades tradicionais.
Segundo datos oficiais do Ministerio de Agricultura, Pesca e Alimentación (MAPA) de 2024, Galicia representa un 0,01% da produción estatal de olivas (309 hectáreas e 381 toneladas). Lugo concentra o 72,82% da superficie e o 70,60% da produción rexistrada, datos que reflicten o recente desenvolvemento de novas plantacións na comunidade.
Esta investigación é unha fase máis dunha liña iniciada en 2012 polo grupo VIOR da Misión Biolóxica de Galicia (CSIC), que localizou máis de 160 exemplares centenarios e identificou unha vintena de variedades autóctonas, creando un banco de xermoplasma vivo. A Fundación Juana de Vega apoiou esta liña con fondos propios entre 2017 e 2023.
Outros fitos inclúen o Rexistro de Brava Gallega e Mansa Gallega na Lista de Conservación (2017) e o inicio do rexistro das 11 variedades na Lista de Variedades Comerciais. Tres variedades xa finalizaron este proceso (Carapucho, Carmeliña e Maruxiña), e dúas máis (Mansa Gallega e Brétema), permitindo a súa plantación e comercialización.
En outono de 2025 realizáronse elaboracións experimentais de aceite a pequena escala, e espérase dispoñer de oliva suficiente en 2026 para ampliar estudos. Recentemente, o consorcio presentou o seu traballo á Rede PAC da Unión Europea.
A xornada finalizou cunha cata comentada de aceites galegos e a plantación simbólica dun exemplar da variedade Xoana na sede da Fundación Juana de Vega, en homenaxe á filántropa.
O Grupo Operativo Oliveiras de Galicia está financiado con 179.652,68 euros polo FEADER, no marco do Plan Estratéxico da Política Agraria Común (PEPAC) 2023-2027.
