O cosmólogo Antón Baleato Lizancos, orixinario de A Coruña, incorporouse ao Instituto Galego de Física de Altas Enerxías (IGFAE), un centro mixto da Universidade de Santiago de Compostela (USC) e a Xunta de Galicia, tras obter unha prestixiosa bolsa Starting Grant do Consello Europeo de Investigación (ERC). Esta axuda, dotada con 2 millóns de euros, financiará o seu proxecto ACCELENS, co que buscará desentrañar as razóns polas que a expansión do universo se está a acelerar. Baleato Lizancos regresa a Galicia despois de desenvolver a súa carreira investigadora nos Estados Unidos e o Reino Unido.
As bolsas Starting Grant están deseñadas para apoiar a investigadores que inician o seu propio equipo ou programa de investigación independente. Os beneficiarios deben demostrar a innovación, ambición e viabilidade das súas propostas científicas. Esta convocatoria do ERC é unha das máis recoñecidas en Europa e apoia proxectos de vangarda liderados por investigadores con entre 2 e 7 anos de experiencia tras a defensa da súa tese de doutoramento. Coa chegada de Baleato Lizancos, o IGFAE suma o seu segundo investigador con esta distinción, xunto a César Cabrera, quen se uniu ao instituto a principios de 2026 para un proxecto sobre simulación cuántica.
Segundo explica o propio investigador, o feito de que o Universo se expandise dende o Big Bang é coñecido, pero o ritmo desta expansión sufriu unha aceleración brutal nos primeiros intres que logo desapareceu. O misterio reside en que, seis mil millóns de anos despois, esta aceleración volveu e hoxe causa unha expansión cada vez máis rápida. As incógnitas sobre o motor desta aceleración e o que revela sobre as leis fundamentais da natureza son o foco da investigación de Baleato Lizancos.
O proxecto ACCELENS (Cosmic ACCELeration through a new gravitational LENS: the synergy between galaxies and the CMB) pretende responder a estas preguntas explotando as sinerxías entre a luz máis antiga detectable, o fondo cósmico de microondas (CMB), e a distribución de galaxias. A investigación estudará o efecto de lente gravitacional, onde a masa das galaxias e a materia escura distorsionan esta luz de fondo, axudando a comprender a composición e expansión do Universo.
Baleato Lizancos engade que, para estudar o Universo primixenio, cómpre eliminar estas distorsións. Ao aplicar estas técnicas a datos de telescopios como o Simons Observatory e o Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI), o proxecto ACCELENS busca revelar o motivo da expansión acelerada inicial e a súa repetición actual.
Antón Baleato Lizancos graduouse en Física na Universidade de Columbia (EUA), obtivo un máster en Física Teórica e Matemáticas na Universidade de Cambridge (Reino Unido) e un doutoramento en cosmoloxía na mesma institución. Dende 2021, é investigador posdoutoral na Universidade de Berkeley e o Lawrence Berkeley National Lab (EUA). Recentemente, tamén recibiu unha bolsa posdoutoral Junior Leader da Fundación la Caixa.
No Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI), Baleato Lizancos ten un papel de liderado na análise conxunta do acumulamento de galaxias e a súa pegada no fondo cósmico de microondas. Tamén participa activamente no Simons Observatory (SO), liderando o grupo de 'delensing' para obter medicións precisas sobre as ondas gravitacionais xeradas tras o Big Bang. A complementariedade entre DESI e SO promete avances significativos sobre a enerxía e materia escura, neutrinos e o Universo primixenio.
O físico coruñés cualifica a obtención desta bolsa como "o máximo ao que podía aspirar" a nivel profesional e persoal, permitíndolle facer ciencia en "condicións soñadas" e montar un grupo de investigación forte en dous experimentos de relevancia mundial. Destaca tamén a ilusión de regresar a Galicia despois de vivir fóra e a importancia do IGFAE no tecido científico e cultural galego.
A chegada de Antón Baleato Lizancos impulsa a área de investigación en Partículas Cósmicas e Física Fundamental do IGFAE. Neste campo tamén se atopa o proxecto HERON, outro ERC (Synergy Grant) no instituto, liderado por Jaime Álvarez-Muñiz. O persoal do IGFAE tamén ocupa postos de liderado en colaboracións como o Observatorio Pierre Auger, LIGO, NEXT ou HyperKamiokande.
