As cumes da Serra de San Mamede, preto de Montederramo, foron testemuñas de episodios cruentos durante a posguerra española, servindo de refuxio para os coñecidos como “fuxidos”. Estes guerrilleiros antifranquistas, cuxa loita era admirada polos mozos da zona, converteron a paisaxe nun escenario de heroica resistencia, segundo os relatos dos vellos pastores.

Unha das historias máis tráxicas tivo lugar en Edreira, onde a familia do pastor Francisco Galán pai e un grupo de guerrilleiros foron asasinados nun enfrontamento desigual. Só o fillo, tamén chamado Francisco Galán, logrou sobrevivir, continuando coa tradición pastoral ata os seus 84 anos. A aldea de Edreira, hoxe abandonada, aínda conserva as pegadas dun pasado marcado pola guerra e a emigración, como a viaxe do avó Francisco a Cuba e despois a diversas cidades de América, rematando a súa vida en Punta del Este, Uruguai.

A paisaxe da serra, que se estende dende A Pá ata o Xistral, é un mosaico de auga e vexetación. O río Queixa nace nestas terras, e a Xunta dos Ríos, preto da antiga aldea dos Galán, é un punto de encontro de correntes cristalinas. A zona tamén alberga A Ferreiría, un vestixio dunha antiga industria metalúrxica que demostra a iniciativa dos seus habitantes. Entre carballos, castiñeiros, acivros e bidueiros, os camiños antigos convidan a explorar a natureza virxe.

A riqueza natural da serra inclúe o Bidueiral de Montederramo, un espazo protexido de interese europeo, rodeado de acivros, que acolle especies como o corzo. A rexión, con 85 lugares habitados por menos de 1.500 persoas, ofrece unha inmersión total na natureza. Ademais, o Mosteiro de Montederramo, un dos grandes cenobios beneditinos, impón coa súa arquitectura e historia, lembrando a figuras como a raíña Teresa de Portugal, tamén coñecida como Dona Urraca.