A obra e o legado de Ramón Otero Pedrayo (1888-1976), un dos intelectuais máis destacados de Galicia, continúan presentes no día a día da comunidade. Este ano, no cincuenta cabodano do seu pasamento, celébrase o Ano Oteriano, unha homenaxe que subliña a súa profunda conexión coa terra galega, reflectida na súa literatura e na súa faceta de xeógrafo.
A presenza de Otero Pedrayo na toponimia galega non é casualidade. É froito dun esforzo colectivo, iniciado na Transición democrática, para honrar a quen construíron a identidade contemporánea de Galicia. O escritor, que foi tamén político e ensaísta, cartografou a “xeografía espiritual” do país, e hoxe é o propio país o que cartografía a súa memoria, dedicándolle máis de sesenta vías públicas e varios centros educativos.
Segundo datos do Instituto Nacional de Estatística (INE) e o Nomenclátor de Galicia, existen 63 vías públicas (avenidas, rúas, prazas, travesías e camiños) nomeadas na súa honra, distribuídas en máis de cincuenta concellos. A provincia de Ourense, o seu lugar de nacemento, concentra o maior número con 24 rexistros oficiais. Na capital ourensá, a avenida de Otero Pedrayo é unha arteria principal que dá acceso ao Campus Universitario, simbolizando a súa faceta de mestre.
Fóra de Ourense, a súa pegada é igualmente significativa. Na provincia da Coruña rexístranse 17 vías, destacando a rúa compostelá en San Caetano, preto dos edificios administrativos da Xunta. Santiago de Compostela foi crucial na súa vida, onde exerceu como catedrático de Xeografía na Universidade de Santiago. En Pontevedra (15 vías), cidades como Vigo e a capital provincial tamén lle dedicaron rúas. Na provincia de Lugo, con 7 vías, o seu rastro atópase na capital e en vilas como Vilalba ou Monforte de Lemos.
Otero Pedrayo xurdiu como a alternativa perfecta: un galeguista histórico, católico, conservador nos seus costumes pero fondamente progresista na súa defensa de Galicia. Unha figura capaz de poñer de acordo a concelleiros de calquera espectro ideolóxico.
O nomeamento destas rúas reflicte un consenso político excepcional. Nas décadas dos 80 e 90, cando se eliminaban os nomes vinculados ao franquismo, Otero Pedrayo emerxeu como unha figura que unía a diferentes ideoloxías. Ademais das rúas, o sector educativo galego tamén o honra con forza. O IES Otero Pedrayo de Ourense, onde foi alumno, profesor e director, é o buque insignia deste recoñecemento, custodiando un Museo Pedagóxico e mantendo viva a súa memoria.
A rede educativa esténdese con outro instituto na Coruña e varios CEIP en localidades como Amoeiro, O Barco de Valdeorras, A Laracha, Rábade e Vigo, asegurando que os nenos galegos crezan familiarizados co seu nome. Máis aló dos espazos de tránsito, as estatuas e lugares de memoria convidan á reflexión. No Casco Vello de Ourense, a escultura de Manuel García de Buciños retrata a un Otero Pedrayo en actitude de orador, coa man alzada.
O Pazo de Trasalba en Amoeiro, hoxe xestionado pola Fundación Otero Pedrayo, é considerado o “Sancta Sanctorum” do universo oteriano, un lugar clave para coñecer a súa vida e obra. Tamén é relevante o edificio da rúa da Paz en Ourense, onde naceu. Finalmente, a súa sepultura no cemiterio monumental de San Francisco, en Ourense, declarada espazo de interese cultural, é un lugar de homenaxe e ofrendas, conformando un panteón improvisado da cultura galega.
