Unha elevación na chaira lucense alberga entre as súas pedras centenarias historias de asedios nobiliarios, rebelións populares e maldicións que sobreviviron ao paso dos séculos. As ruínas dunha fortificación medieval na Terra Chá combinan episodios históricos documentados con lendas populares que permaneceron vivas na memoria colectiva da comarca, convertendo o enclave nun dos espazos máis enigmáticos do patrimonio galego.
A Torre de Caldaloba, tamén coñecida como castelo de Vilaxoán, érguese no municipio lucense de Cospeito como testemuño das loitas de poder que marcaron a Galicia baixomedieval. Entre os séculos XIII e XIV, esta construción militar pasou por mans de importantes liñaxes como os Enríquez e os Castro, vinculándose directamente con Pedro Pardo de Cela, o mariscal galego cuxa execución en 1483 marcou un punto de inflexión na resistencia da nobreza galega fronte á centralización impulsada polos Reis Católicos.
Tras a morte de Pedro Pardo de Cela, a fortaleza converteuse en refuxio de Constanza de Castro e o seu esposo Fernán Ares, quen resistiron o asedio das tropas reais ata que a deterioración da auga almacenada no alxibe os obrigou a renderse. Este episodio representa un dos últimos capítulos da oposición nobiliaria galega ante o avance do poder castelán en territorio galaico.
Máis alá dos episodios históricos documentados, a tradición oral mantivo viva unha lenda que conecta o castelo con fenómenos sobrenaturais de carácter metamórfico. Segundo o relato popular, unha moza de familia nobre que habitaba a fortaleza estableceu unha relación sentimental cun ferreiro que tamén exercía como gaiteiro nos banquetes do castelo. As diferenzas estamentais entre ambos facían imposible a unión, xerando o rexeitamento doutro nobre que pretendía á doncela. Este personaxe, segundo a lenda, pronunciou unha maldición que transformou á moza nunha loba de pelaxe branca que desapareceu nos bosques próximos á fortificación. A tradición asegura que o animal continúa merodeando as ruínas e que quen lla atope debe pronunciar tres veces a expresión "vai con Deus" para evitar a súa presenza.
O imaxinario popular asociado a Caldaloba non se limita á historia da doncela maldita. Entre as narracións transmitidas de xeración en xeración destaca a existencia dun túnel subterráneo que conectaría o castelo con construcións próximas, como o pazo da zona ou mananciais ocultos, utilizado supostamente como vía de escape en situacións de asedio ou para realizar emboscadas contra atacantes. Outra lenda menciona unha serpe voadora que aterrorizaría a comarca ata ser abatida por un cabaleiro local, cuxo escudo heráldico quedou marcado posteriormente coa representación deste ser mitolóxico. Así mesmo, circulan relatos sobre tesouros enterrados nos arredores da fortaleza, incluíndo a figura dun cabaleiro fabricado en ouro que permanecería oculto nalgún punto indeterminado da contorna.
A pesar de ser declarada Ben de Interese Cultural en 1994, a Torre de Caldaloba presenta un estado de conservación considerablemente deteriorado. O abandono institucional prolongado e os efectos erosivos do tempo afectaron gravemente á estrutura, poñendo en risco a supervivencia dun dos testemuños medievais máis significativos da provincia de Lugo. As administracións públicas anunciaron en diversas ocasións a súa intención de intervir no conxunto, aínda que polo momento non se concretou ningunha actuación definitiva.
