A infancia de Santamarina, marcada pola morte dos seus pais, o capitán José García Santamarina e Manuela Valcárcel, tivo un punto de inflexión na Coruña. Alí, o seu pai fíxolle xurar que restauraría a fortuna familiar antes de quitarse a vida. Tras un breve paso por un hospicio en Santiago de Compostela, Ramón fuxiu e embarcou en Vigo con destino a Bos Aires en 1844.
Os seus inicios en Arxentina foron humildes, pero axiña se sentiu atraído pola inmensidade da chaira e trasladouse á rexión de Tandil. Comezou como axudante de boieiro, pero coa súa visión e aforros, adquiriu unha carreta e bueis, iniciando unha carreira meteórica como financeiro e colonizador que transformaría a xeografía bonaerense.
A súa frota de carretas converteuse na arteria vital entre a capital e o interior, transportando desde materiais de construción ata os ladrillos necesarios para levantar a igrexa de Tandil. Aproveitando a demanda de coiros durante a Guerra de Crimea, capitalizouse e adquiriu as súas primeiras estancias, ás que seguirían outras 25 propiedades que sumaban cen leguas de terra e centos de miles de cabezas de gando.
O seu labor como fundador e civilizador foi inmenso. No partido de Tres Arroyos, o seu legado materializouse na fundación da localidade de Orense, nomeada así pola súa filla en homenaxe á súa vila natal. Ademais, impulsou o crecemento de Tandil, financiando a construción de escolas e hospitais que hoxe son monumentos históricos. A súa influencia estendeuse tamén a Santa Fe e Santiago del Estero, onde estableceu centros de negocio que funcionaban como bancos e fomentaban o asentamento de novos poboadores. A pesar da súa riqueza, mantivo unha filosofía de traballo austera, preferindo formar homes a través do emprego e protexendo os colonos de ameazas como a banda xenófoba de Tata-Dios en 1872.
Ao contraer segundas nupcias, integrou a todos os seus fillos nos seus negocios e impúxolles por contrato a obriga de forestar a chaira, logrando a plantación de máis dun millón de árbores que cambiaron definitivamente a paisaxe da provincia. Aínda que a súa vida parecía alcanzar a plenitude, o 23 de agosto de 1904 decidiu poñer fin aos seus días, emulando o tráxico final do seu proxenitor. A súa herdanza perdurou a través da firma Santamarina e Fillos e dunha descendencia que ocupou os máis altos cargos na vida política e económica de Arxentina, consolidando un imperio que naceu da promesa dun neno ante o mar galego e se materializou en cidades e estancias no corazón da Pampa.
